OŚWIADCZENIE INSTYTUTU PRAW CZŁOWIEKA I MEDIÓW

w sprawie Christophera Stephana Payne’a

 

Warszawa, 2 września 2026 r.

Instytut Praw Człowieka i Mediów przedstawia niniejsze oświadczenie dotyczące sprawy Christophera Stephana Payne’a, obywatela Stanów Zjednoczonych, który pozostaje pozbawiony wolności w Japonii w oczekiwaniu na ponowne rozpoznanie sprawy.

Oświadczenie zostało opracowane na podstawie udostępnionych Instytutowi streszczeń orzeczeń Sądu Okręgowego w Chibie z 9 lipca 2024 r. oraz Sądu Wyższej Instancji w Tokio z 11 grudnia 2025 r., streszczenia mowy końcowej obrony z 21 czerwca 2024 r., informacji przekazanych przez obronę i grupę wsparcia Justice 4 Chris Payne, a także materiałów prasowych wskazanych w przypisach. Instytut nie prowadził własnego postępowania dowodowego, nie posiada pełnych akt sprawy ani pełnych tekstów wszystkich decyzji procesowych i nie przesądza o winie lub niewinności Christophera Stephana Payne’a.

1. Przebieg sprawy

9 lipca 2024 r. Sąd Okręgowy w Chibie skazał Christophera Stephana Payne’a na osiem lat pozbawienia wolności z obowiązkiem pracy, zaliczając na poczet kary 630 dni tymczasowego aresztowania. Wyrok dotyczył zarzutu wymuszonego obcowania seksualnego skutkującego obrażeniami ciała.
Sąd pierwszej instancji uznał, że wyniki badań DNA materiału pobranego z jamy ustnej pokrzywdzonej silnie wskazywały na Payne’a jako sprawcę oraz że pozostałe okoliczności nie tworzyły uzasadnionej wątpliwości co do jego sprawstwa.
11 grudnia 2025 r. Sąd Wyższej Instancji w Tokio uchylił wyrok skazujący i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Chibie. Sąd odwoławczy uznał, że wyrok pierwszej instancji został wydany bez pełnego wyjaśnienia dopuszczalności i wartości dowodowej kluczowej analizy DNA wykonanej przez profesora Yoshihiro Yamadę.
Uchylenie wyroku nie stanowi uniewinnienia ani rozstrzygnięcia o niewinności Payne’a. Potwierdza jednak, że zagadnienia dotyczące dowodu DNA, centralnego dla wcześniejszego skazania, wymagają ponownego i wszechstronnego zbadania.

Według informacji przekazanych Instytutowi przez obronę i grupę wsparcia, sprawa wróciła do Sądu Okręgowego w Chibie, a rozpoczęcie procesu ponownego nie jest oczekiwane przed wiosną 2027 r. Payne pozostaje pozbawiony wolności.

2. Kluczowy problem: dowód DNA

Wcześniejsze skazanie opierało się w znacznej mierze na analizie DNA wykonanej przez profesora Yoshihiro Yamadę, określanej dalej jako „analiza Yamada” lub „analiza Y”. Materiał biologiczny pobrano z jamy ustnej pokrzywdzonej po zdarzeniu. Z dokumentów sądowych wynika, że była to próbka mieszana, zawierająca DNA pokrzywdzonej oraz DNA przypisywane przez oskarżenie sprawcy.
Sąd Okręgowy w Chibie przyjął, że w badaniu autosomalnego DNA wykryto odtwarzalne profile w 15 z 24 loci. Uznał również, że cechy DNA niewyjaśniane przez profil pokrzywdzonej odpowiadały profilowi Payne’a. Na tej podstawie uwzględniono obliczenia częstotliwości występowania profilu, które — w zależności od zastosowanej bazy danych i przyjętych założeń — wynosiły około 1 na 17 bilionów osób, 1 na 446 biliardów osób albo, przy założeniu wystąpienia tzw. allele dropout, około 1 na 264 miliardy osób.

Wartości te nie stanowią same w sobie prawdopodobieństwa winy oskarżonego. Wynikają one z przyjętego modelu statystycznego interpretacji próbki mieszanej. Zasadnicze znaczenie ma zatem pytanie, czy założenia zastosowane przy identyfikacji i interpretacji składników próbki były naukowo uzasadnione.

W streszczeniu mowy końcowej z 21 czerwca 2024 r. obrona argumentowała, że próbka mieszana nie pozwalała na pełne wyodrębnienie profilu DNA sprawcy. Obrona podnosiła również, że określenie, iż profil oskarżonego „nie jest niezgodny” z próbką, nie jest równoznaczne z jednoznaczną identyfikacją oskarżonego jako sprawcy. Instytut przytacza tę argumentację jako stanowisko procesowe obrony, a nie jako własną opinię naukową.

3. Ustalenia sądu odwoławczego

W postępowaniu odwoławczym surowe dane z elektroferogramów ponownie przeanalizowano przy użyciu nowszej wersji programu GeneMapper. Sąd Wyższej Instancji w Tokio wskazał, że ponowna analiza wykazała w locus TH01 allel 5.3, którego nie wykryto ani w profilu Christophera Payne’a, ani w profilu pokrzywdzonej.
Profesor Yamada wyjaśniał, że uznał ten sygnał za szum, m.in. dlatego, że nie był on wskazany w danych populacyjnych, na których się opierał. Sąd odwoławczy wskazał jednak, że literatura naukowa dokumentuje występowanie allelu 5.3 w locus TH01. W konsekwencji sąd powziął wątpliwość co do racjonalności wyjaśnienia uzasadniającego nieuwzględnienie tego sygnału.
Sąd nie przesądził, czy pominięcie sygnału stanowiło nieuzasadnione usunięcie rzeczywistego allelu, czy też sygnał był błędnym odczytem i nie powinien być zakwalifikowany jako allel. Uznał jednak, że dopóki kwestia ta nie zostanie wyjaśniona, analiza Yamada nie może zostać wykorzystana jako dowód tożsamości sprawcy, a Payne nie może zostać uznany za sprawcę na tej podstawie.
Sąd odwoławczy wskazał również na potrzebę dalszego zbadania wyników w loci FGA, D7S820 oraz D10S1248. Nakazał ocenę, czy analiza Yamada została przeprowadzona z zastosowaniem naukowo wiarygodnych metod, czy może służyć jako dowód winy, czy powinna być stosowana z ograniczeniami, czy też może mieć znaczenie jako dowód korzystny dla oskarżonego. Sąd wskazał również, że może być konieczne ustalenie, czy odpowiedzialność Payne’a może zostać wykazana na podstawie dowodów innych niż analiza Yamada.
W postępowaniu odwoławczym prokuratura argumentowała, że program GeneMapper dokonuje automatycznej wstępnej klasyfikacji sygnałów, jednak rozróżnienie między allelem a artefaktem, takim jak stutter, może wymagać eksperckiego osądu. W ocenie prokuratury modyfikacja automatycznej klasyfikacji przez eksperta nie musi sama w sobie oznaczać niedopuszczalnej ingerencji w wynik. Sąd odwoławczy uznał jednak, że wskazane kwestie nie zostały wyjaśnione w stopniu pozwalającym utrzymać wcześniejszy wyrok.

 

4. Pozostałe kwestie dowodowe

Ze streszczenia wyroku Sądu Okręgowego w Chibie wynika, że w badaniu mitochondrialnego DNA wykryto profil odpowiadający pokrzywdzonej, natomiast nie wykryto mitochondrialnego DNA Payne’a. Sąd pierwszej instancji uznał, że brak wykrycia mitochondrialnego DNA oskarżonego nie wyklucza jego sprawstwa, wskazując na możliwość utraty, degradacji albo niewykrycia materiału pochodzącego od sprawcy w próbce mieszanej.
Obrona prezentowała stanowisko przeciwne. W streszczeniu mowy końcowej wskazała, że brak mitochondrialnego DNA przypisywanego Payne’owi ma znaczenie wykluczające albo co najmniej istotnie osłabia wartość wniosków opartych na innych analizach DNA. Instytut wskazuje ten spór nie po to, aby samodzielnie przesądzić jego wynik, lecz aby podkreślić, że był on jednym z zasadniczych problemów materiału dowodowego.
Według streszczenia mowy końcowej obrony z odzieży pokrzywdzonej pobrano kilka próbek, w tym próbki z trzech miejsc na tylnej części bluzki, które — według argumentacji obrony — mogły zawierać materiał biologiczny sprawcy. Obrona twierdziła, że analizie DNA poddano tylko jedną z tych próbek, natomiast pozostałe potencjalnie istotne próbki nie zostały zbadane. Instytut nie dysponuje kompletnymi protokołami pobrania ani dokumentacją laboratoryjną, dlatego nie może niezależnie potwierdzić tej informacji.
Kwestia alibi była również przedmiotem sporu. Sąd pierwszej instancji potwierdził, że około godz. 20:07 11 lipca 2018 r. Payne wysyłał wiadomości sugerujące jego obecność w sklepie Village Vanguard w Shibuyi. Obrona podnosiła, że później pracował w Tokyo Fight Club, a wiadomości wysyłane w późniejszych godzinach, w tym wiadomość z około godz. 00:25, mogą mieć znaczenie dla ustalenia jego miejsca pobytu.
Sąd Okręgowy w Chibie uznał jednak, że materiał ten nie wykazywał jednoznacznie obecności Payne’a w miejscu pracy w chwili czynu. Odnotował też nagranie z monitoringu przedstawiające osobę podobną do Payne’a w pobliżu stacji Ichikawa-Ōno około godz. 21:21 i uznał tę okoliczność za zgodną z możliwością opuszczenia przez niego Shibuyi i przemieszczenia się w okolice miejsca zdarzenia.

 

5. Stan zdrowia i warunki detencji

Według informacji przekazanych Instytutowi przez osoby odwiedzające Payne’a oraz grupę wsparcia Justice 4 Chris Payne, jego adwokaci uzyskali dokumentację medyczną sprzed transferu z Tokyo Detention House i przekazali ją niezależnemu lekarzowi. Lekarz miał sporządzić opinię dołączoną do kolejnego wniosku o zwolnienie za kaucją. Na podstawie jednego z wyników badań krwi lekarz miał wskazać na możliwość nadczynności tarczycy, zgodną z opisywanymi objawami, takimi jak przyspieszone tętno, drżenie lub drętwienie rąk, rozdrażnienie i lęk.

Według tych samych relacji podstawowe badanie po transferze do więzienia w Chibie wskazało na pogarszanie się widzenia w prawym oku. Payne miał wielokrotnie zwracać się o konsultację lekarską w związku z utrzymującymi się problemami zdrowotnymi. Według informacji z sierpnia 2026 r. około trzy tygodnie po takim zgłoszeniu wizyta lekarska nadal się nie odbyła. Instytut nie dysponuje pełną dokumentacją medyczną więzienia ani oficjalnym harmonogramem konsultacji medycznych.

W artykule „Miscarriage of Justice: Experts Have Questioned DNA Tests Used to Convict American Chris Payne of Sexual Assault in Japan”, opublikowanym w Number 1 Shimbun w styczniu 2026 r., na podstawie relacji prawników Payne’a podano, że dwa dni po wyroku Sądu Wyższej Instancji w Tokio miał on zasłabnąć po gwałtownym wzroście ciśnienia. Artykuł podał również, że 16 grudnia 2025 r. Payne miał wymiotować krwią oraz krwawić z ust i nosa, po czym otrzymał pomoc w ambulatorium ośrodka detencyjnego. W tym samym materiale wskazano, że był przetrzymywany w izolacji w Tokyo Detention House przez niemal cztery lata. Informacje te Instytut przytacza jako doniesienia prasowe oraz relacje przypisane przez publikację obrońcom i osobom związanym ze sprawą; Instytut nie zweryfikował ich niezależnie.

Osoby wspierające Payne’a wskazują również, że podczas wcześniejszego pobytu w więzieniu w Chibie doznał on odmrożeń palców, których skutkiem mają być utrzymujące się uszkodzenia nerwów. Informacja ta wymaga potwierdzenia w dokumentacji medycznej.

6. Kaucja i środki alternatywne

Zgodnie z relacją obrony, sądy odmawiające zwolnienia za kaucją odwoływały się do art. 89 japońskiego Kodeksu postępowania karnego, który reguluje wyjątki od zasady obligatoryjnego udzielenia kaucji. Obrona wskazywała także na przepisy przewidujące fakultatywne udzielenie kaucji oraz możliwość uchylenia aresztu albo zwolnienia za kaucją, jeżeli okres pozbawienia wolności staje się nadmiernie długi.

Według informacji przekazanych Instytutowi przez obronę zaproponowano pakiet środków mających ograniczać ryzyko ucieczki lub ingerencji w postępowanie: elektroniczny monitoring GPS, znaczne poręczenie finansowe, zdeponowanie dokumentów podróży i tożsamości u pełnomocników, wskazane miejsce pobytu, nadzór osobisty i wizyjny, ograniczenia kontaktów oraz działania dotyczące statusu imigracyjnego. Wnioski o zwolnienie zostały odrzucone.

Instytut nie posiada pełnych pisemnych uzasadnień wszystkich decyzji dotyczących kaucji i nie dokonuje ich oceny prawnej. Zwraca jednak uwagę, że przy oczekiwaniu na proces ponowny, którego termin nie jest obecnie znany, należy szczególnie starannie i indywidualnie ocenić konieczność oraz proporcjonalność dalszego pozbawienia wolności, a także realną przydatność dostępnych środków alternatywnych.

7. Standardy praw człowieka

Sprawa pozostaje w polu odniesienia do standardów wynikających z Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, w szczególności art. 3, 5, 9, 10 i 11, oraz Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, zwłaszcza art. 7, 9, 10 i 14. Dotyczy to prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego, prawa do rzetelnego procesu, domniemania niewinności, humanitarnego traktowania osób pozbawionych wolności oraz prawa do obrony.

Jeżeli sąd odwoławczy stwierdza, że kluczowy dowód wymaga dalszego, pogłębionego zbadania i nie może na obecnym etapie służyć do identyfikacji sprawcy, szczególnego znaczenia nabiera obowiązek przeprowadzenia procesu ponownego rzetelnie, transparentnie i bez możliwego do uniknięcia opóźnienia.

Krytyczna analiza indywidualnego postępowania nie jest atakiem na Japonię, jej kulturę ani jej instytucje. Przejrzystość postępowania, niezależna naukowa ocena dowodów oraz gotowość do weryfikowania wcześniejszych rozstrzygnięć służą wiarygodności każdego wymiaru sprawiedliwości.

8. Apel Instytutu

Instytut Praw Człowieka i Mediów nie przesądza wyniku procesu ponownego. Uznaje jednak, że dostępne dokumenty sądowe i wskazane informacje uzasadniają publiczne zainteresowanie sprawą oraz rzetelne monitorowanie dalszego postępowania.

Instytut apeluje do właściwych organów o:

  • zapewnienie sprawnego, rzetelnego i transparentnego procesu ponownego;

  • pełne wyjaśnienie zagadnień dotyczących DNA wskazanych przez Sąd Wyższej Instancji w Tokio, w szczególności locus TH01 oraz loci FGA, D7S820 i D10S1248;

  • zapewnienie obronie rzeczywistego dostępu — w granicach prawa procesowego, ochrony prywatności i praw osób trzecich — do materiałów potrzebnych do merytorycznej oceny dowodu DNA;

  • indywidualną i należycie uzasadnioną ocenę potrzeby dalszego stosowania aresztu oraz dostępnych środków alternatywnych, w tym zwolnienia warunkowego pod nadzorem;

  • zapewnienie niezwłocznego i adekwatnego dostępu do diagnostyki, leczenia oraz dokumentacji medycznej w zakresie przewidzianym prawem;

  • udostępnianie uzasadnień rozstrzygnięć dotyczących pozbawienia wolności w maksymalnym zakresie dopuszczalnym przez prawo.

Instytut apeluje również do dziennikarzy i mediów o relacjonowanie sprawy w sposób źródłowy, wyważony i odpowiedzialny, z poszanowaniem godności oraz praw pokrzywdzonej i oskarżonego. Rzetelne dziennikarstwo powinno pozwalać na konfrontację stanowisk obrony, prokuratury, niezależnych ekspertów i organów państwa, wyraźnie rozróżniając treść dokumentów sądowych, twierdzenia stron, opinie ekspertów oraz informacje przekazywane przez organizacje wspierające.

Zastrzeżenie końcowe

Niniejsze oświadczenie ma charakter informacyjny oraz stanowi apel o przejrzystość, rzetelność postępowania i poszanowanie praw człowieka. Nie jest ustaleniem faktów w rozumieniu prawa procesowego, nie zastępuje opinii biegłych ani orzeczenia sądowego.

Instytut Praw Człowieka i Mediów nie przesądza o winie lub niewinności Christophera Stephana Payne’a. Informacje oparte na streszczeniu mowy końcowej obrony, korespondencji z grupą wsparcia, relacjach dotyczących zdrowia oraz materiałach prasowych są przytaczane jako stanowiska lub relacje wskazanych źródeł. Ustalenia dotyczące przyczyn uchylenia wyroku z 2024 r. oparto na streszczeniu wyroku Sądu Wyższej Instancji w Tokio z 11 grudnia 2025 r.

 

O Instytucie

Instytut Praw Człowieka i Mediów jest niezależną polską organizacją pozarządową działającą zgodnie z obowiązującym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, właściwymi standardami prawa międzynarodowego oraz swoim statutem. Instytut podejmuje działania w interesie społecznym, w szczególności na rzecz ochrony praw człowieka, prawa do informacji, rzetelności życia publicznego oraz standardów etycznych w działalności mediów.

Instytut może podejmować interwencje, analizy i działania informacyjne w sprawach, w których zostaje poproszony o pomoc, jeżeli mieszczą się one w zakresie jego celów statutowych oraz dostępnych możliwości organizacyjnych. W swojej działalności dąży do rzetelności, wierności weryfikowalnym faktom, poszanowania godności wszystkich osób, prawa do obrony oraz obiektywnego przedstawiania stanowisk każdej ze stron. Instytut nie zastępuje organów wymiaru sprawiedliwości i nie przesądza wyniku postępowania; jego rolą jest wspieranie przejrzystości, odpowiedzialności instytucji oraz poszanowania praw człowieka.

Nota dla redakcji i dziennikarzy

Niniejsze oświadczenie może być cytowane i omawiane przez media, pod warunkiem zachowania jego sensu, kontekstu oraz wyraźnego rozróżnienia między ustaleniami wynikającymi z dokumentów sądowych, stanowiskami procesowymi stron, informacjami przekazanymi przez grupę wsparcia oraz relacjami prasowymi.

Instytut Praw Człowieka i Mediów zwraca się do redakcji, dziennikarzy i innych osób wykorzystujących treść oświadczenia o wierne cytowanie fragmentów, niedokonywanie skrótów lub zestawień mogących zmieniać ich znaczenie oraz o podanie pełnej nazwy źródła: Instytut Praw Człowieka i Mediów.

Przy publikacji cytatu lub omówienia prosimy także o zamieszczenie informacji, że pełna treść oświadczenia, wraz z zastrzeżeniami i wskazanymi źródłami, jest dostępna na stronie Instytutu: www.ihrm.org.pl

Agata Ogrocka
Prezes Zarządu
Instytut Praw Człowieka i Mediów

 

Przypisy i źródła

Sąd Okręgowy w Chibie, Wydział Karny 1, Judgment Summary, 9 lipca 2024 r. Dokument zawiera streszczenie wyroku skazującego, opis podstawy faktycznej, rozumowanie sądu dotyczące analiz DNA, mitochondrialnego DNA, opisu sprawcy, alibi i wymiaru kary. Dokument został udostępniony Instytutowi w materiałach przekazanych przez grupę Justice 4 Chris Payne.
Sąd Wyższej Instancji w Tokio, Wydział Karny 4, Summary of Judgment, 11 grudnia 2025 r., godz. 13:30. Dokument zawiera streszczenie wyroku uchylającego skazanie przez Sąd Okręgowy w Chibie i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania. Dotyczy m.in. surowych danych z elektroferogramów, locus TH01, allelu 5.3, loci FGA, D7S820 i D10S1248, stanowisk obrony i prokuratury oraz konieczności dalszego zbadania wartości dowodowej analizy Yamada. Dokument został udostępniony Instytutowi w materiałach przekazanych przez grupę Justice 4 Chris Payne.
Obrońcy Christophera Stephana Payne’a, Summary of the Defense’s Closing Argument, 21 czerwca 2024 r., sprawa nr 2021わ nr 2099, Sąd Okręgowy w Chibie, Wydział Karny 1. Dokument przedstawia stanowisko obrony dotyczące materiału mieszanego DNA, interpretacji wyników, mitochondrialnego DNA, próbek pobranych z odzieży, danych cyfrowych i alibi. Dokument wskazuje, że został sporządzony przed skazaniem w lipcu 2024 r. i że szczegóły dotyczące badania DNA powinny zostać potwierdzone z zespołem prawnym Payne’a przed publicznym rozpowszechnianiem. Dokument został udostępniony Instytutowi w materiałach przekazanych przez grupę Justice 4 Chris Payne.

Gavin Blair, „Miscarriage of Justice: Experts Have Questioned DNA Tests Used to Convict American Chris Payne of Sexual Assault in Japan”, Number 1 Shimbun, Foreign Correspondents’ Club of Japan, styczeń 2026 r. Materiał prasowy zawiera relacje i wypowiedzi przypisywane m.in. prawnikom, ekspertowi kryminalistycznych badań DNA dr. Simonowi Fordowi, profesorowi Katsuyi Hondzie, Christopherowi Payne’owi i innym osobom związanym ze sprawą. W oświadczeniu jest wykorzystywany wyłącznie jako źródło przypisanych relacji prasowych, w tym informacji dotyczących zdrowia i warunków detencji.

Elizabeth Beattie, „American Man Found Guilty of Sexual Assault Fights Ruling Over DNA Evidence”, The Japan Times, 6 marca 2026 r. Artykuł dotyczy wyroku Sądu Wyższej Instancji w Tokio z grudnia 2025 r., tła sprawy, publicznych wypowiedzi rodziny oraz sygnalizowanych problemów dotyczących dowodu DNA. Oświadczenie opiera opis przyczyn uchylenia wyroku przede wszystkim na materiale wskazanym w przypisie.

CBS News Chicago, „Northwest Indiana Man Trapped in Japan for Four Years, Fighting to Clear His Name”, 27 kwietnia 2026 r. Materiał zawiera wypowiedzi przypisywane konsultantowi ds. kryminalistycznych badań DNA dr. Simonowi Fordowi i innym osobom związanym ze sprawą, m.in. na temat elektroferogramów, wielokrotnego przeprowadzania analiz, pierwotnego opisu sprawcy oraz znaczenia dowodów DNA. Każde odwołanie do tego materiału powinno pozostawać wyraźnie przypisane CBS News Chicago lub cytowanej osobie i nie stanowi niezależnego ustalenia Instytutu.

Innocence Project Japan, „Chris’ Case”, strona internetowa organizacji, dostęp w 2026 r. Materiał przedstawia stanowisko organizacji i strony obrony dotyczące sprawy, w tym twierdzenia o danych źródłowych DNA oraz analizie Yamada. Ponieważ Innocence Project Japan jest organizacją zaangażowaną w działania wspierające Payne’a, informacje z tego źródła powinny być zawsze przedstawiane jako stanowisko organizacji lub materiał strony obrony, a nie jako niezależnie potwierdzone fakty.